Powrót
Adaptogeny - zastosowanie na przykładzie ashwagandhy. Zioła ajurwedyjskie w równo ustawionych drewnianych miseczkach, widok z góry.

Adaptogeny - działanie i zastosowanie na przykładzie ashwagandhy

Adaptogeny to naturalne substancje pochodzenia roślinnego, którym przypisuje się właściwości antystresowe. Nie tylko redukują one doraźne napięcie, ale również budują długotrwałą odporność na stres. Jednym z najlepiej zbadanych adaptogenów jest ashwagandha, która w tradycji ajurwedyjskiej stosowana jest od tysięcy lat. W tym artykule sprawdzimy, na czym polega działanie adaptogenów (w tym ashwagandhy) i jakie mają one zastosowania.

Czym są adaptogeny?

Adaptogeny roślinne mają niezwykle długą historię i towarzyszą ludzkości od jej zarania. Rozmaite substancje pochodzenia roślinnego (m.in. ashwagandha) wykorzystywane były w tradycji ajurwedyjskiej i chińskiej już 2,5-3 tysiące lat temu. Rośliny wspomagające różne funkcje organizmu znane były też w starożytnej Grecji i Rzymie. Również Wikingowie korzystali z grzybów i ziół zwiększających wytrzymałość, siłę fizyczną i funkcje kognitywne1).

Dowody na wykorzystanie roślin nie tylko w celach prozdrowotnych, ale również do poprawy niektórych funkcji poznawczych znajdujemy właściwie w każdej kulturze na świecie. Mimo to naukowe podejście do adaptogenów stosuje się stosunkowo od niedawna.

Koncepcja pigułki, która może poprawić fizyczne i psychiczne funkcje organizmu, pojawiła się we współczesnej nauce dopiero w czasie II wojny światowej. Uwagę naukowców przykuły substancje, które mogłyby dać żołnierzom przewagę na polu walki. Roślinne stymulanty, takie jak cytryniec chiński (schisandra chinensis), podawano m.in. pilotom i członkom załóg łodzi podwodnych w Związku Radzieckim2), 3).

Sowieckie badania inspirowane były odkryciami Komarova i Arsenjewa, którzy na przełomie XIX i XX wieku odkryli, że mikstura z nasion i jagód stosowana przez myśliwych z tunguskiego plemienia Nanai nie tylko doskonale gasi pragnienie, ale też redukuje poczucie głodu i zmęczenia oraz poprawia widzenie nocne4).

Jednak termin adaptogeny pojawił się dopiero w latach 50. XX wieku. Ukuł go Lazarev – radziecki toksykolog, który szukał substancji roślinnych podnoszących odporność na stres5). To właśnie antystresowe działanie stało się głównym kryterium zaliczania roślin do grupy adaptogenów.

Obecnie, aby uznać roślinę za adaptogen, spełnione muszą być następujące warunki:

  • musi być ona nietoksyczna i nieuzależniająca. Nie może powodować żadnych negatywnych skutków ubocznych dla zdrowia fizycznego czy psychicznego
  • powinna zapewniać holistyczną, niespecyficzną i całościową odpowiedź organizmu na stres. Działanie adaptogenów nie może więc wiązać się z jednym, wybranym organem
  • powinna przywracać naturalną homeostazę (równowagę) organizmu

W jaki sposób ashwagandha pomaga budować odporność na stres?

Jak działają adaptogeny?

Pierwotna koncepcja działania adaptogenów oparta była na teorii stresu i ogólnej adaptacji Hansa Selye’a. Co ciekawe, to właśnie on wprowadził pojęcie stresu do użycia i jako pierwszy twierdził, że może on być przyczyną chorób somatycznych. Selye podzielił reakcję stresową na trzy fazy – alarmową, odporności i wyczerpania. Wedle tej teorii stresor prowadzi do pobudzenia organizmu i uruchomienia reakcji obronnej, czyli różnych mechanizmów radzenia sobie. Jednak zbyt silny lub przewlekły stres prowadzi do wyczerpania zasobów obronnych i wystąpienia objawów somatycznych.

Koncepcja Selye’a pozwala dobrze zrozumieć działanie adaptogenów. Wedle Brekhmana i Dardimova rośliny te zmniejszają wrażliwość na stresory, sprawiając, że organizm odpowiada na nie mniejszym pobudzeniem. Wydłużeniu ulega więc faza odporności i trudniej doprowadzić do wyczerpania zasobów organizmu6). Co istotne, badacze ci zwracają uwagę, że odporność nie dotyczy konkretnego typu stresorów. Jest ona globalna (holistyczna) i niezależna od źródła stresu.

Współczesne badania adaptogenów obejmują cztery główne obszary:

  • fitochemiczny – dotyczący izolowania i badania struktury aktywnych substancji zawartych w roślinach adaptogennych
  • biochemiczny i molekularny - a więc związany z mechanizmami działania adaptogenów na poziomie molekularnym i komórkowym
  • eksperymentalny i kliniczny – dotyczący efektywności i bezpieczeństwa stosowania adaptogenów u ludzi i zwierząt
  • farmaceutyczny – związany z przygotowaniem gotowych, dostępnych dla klientów produktów o potwierdzonym działaniu

Coraz liczniejsze badania sugerują, że rośliny adaptogenne działają na bardzo podstawowym poziomie i mogą uruchamiać komórkowe mechanizmy obronne7), 8), 9). Dowody z badań klinicznych wskazują też, że zioła adaptogenne są pomocne w przypadku wywołanych stresem zaburzeń i problemów związanych z układem odpornościowym, neurologicznym oraz dokrewnym10), 11).

Poszczególne rośliny adaptogenne mają odmienny skład i inne substancje aktywne. Jednak elementem wspólnym jest właśnie to globalne działanie na podstawowym, komórkowym poziomie. To dzięki niemu zwiększa się niespecyficzna, całościowa odporność organizmu na stres. Uruchamiane przez adaptogeny mechanizmy obrony komórkowej dotyczą bowiem wszystkich tkanek i układów, a nie jedynie wybranych organów.

Badania wskazują, że adaptogeny wpływają również na tzw. oś HPA, która obejmuje podwzgórze, przysadkę mózgową i nadnercza. Jest to centralny układ odpowiedzialny za regulację odpowiedzi organizmu na stres. Istnieje kilka zidentyfikowanych mechanizmów wpływu adaptogenów na oś HPA, polegających na regulacji wydzielania różnych mediatorów reakcji stresowej, m.in. kortyzolu12).

Co to jest ashwagandha i jakie ma zastosowania?

Jednym z lepiej zbadanych adaptogenów jest ashwagandha, czyli witania ospała lub śpioszyn lekarski, zwana też żeń-szeniem indyjskim..

Z korzeni i liści tej rośliny robi się specyfiki, którym przypisuje się bardzo liczne właściwości prozdrowotne i adaptogenne13).

Najlepiej udokumentowane właściwości ashwagandhy wiążą się oczywiście z kluczowym dla adaptogenów antystresowym działaniem. Udowodniono, że obniża ona poziom przeżywanego napięcia14), a poprzez redukcję kortyzolu wpływa zarówno na doraźną redukcję stresu, jak i długofalową odporność na stres15).

Kliniczne badania potwierdzają przydatność ashwagandhy w radzeniu sobie z problemami z chronicznym stresem. Wskazują one, że stosowanie witani obniża zarówno subiektywne postrzeganie stresu, jak i jego obiektywne, fizjologiczne markery (np. poziom kortyzolu). W czasie trwających kilka tygodni badań nie zaobserwowano też żadnych negatywnych skutków ubocznych zażywania tego adaptogenu16), 17).

Współczesne badania ashwagandhy wskazują również na jej pozytywne działanie na procesy regeneracyjne organizmu18), ogólną wydolność19), płodność mężczyzn20). Witania ospała ma także wpływ na niektóre funkcje poznawcze, przede wszystkim związane z pamięcią i uczeniem się21), 22).

Wyraźnie więc widać, że adaptogeny, w tym ashwagandha, mają szerokie zastosowanie daleko wykraczające poza właściwości uspokajające czy antystresowe. Regulacja homeostazy wpływa nie tylko na redukcję doraźnego napięcia czy budowanie trwałej odporności na stres, ale również na szereg innych funkcji organizmu.

Stosowanie ashwagandhy nie dotyczy więc wyłącznie celów prozdrowotnych. Adaptogeny są użyteczne również u osób zdrowych jako sposób na poprawę ogólnej odporności, wydolności organizmu czy procesów i funkcji poznawczych.

Autor: mgr Krzysztof Kłosiński

ŹRÓDŁA

1) Wylde One: A Fun History of Adaptogens. Portal wylde-one.com. Publikacja online: https://wylde-one.com/pages/a-fun-history-on-adaptogens. Data dostępu 04.11.20.
2) Drake K.V.: On the pharmacology of Schizandra chinensis. Farmakologiia i Toksikologiia 1942;5:32–36.
3) Zhestyanikov V.D.: Some data on the effect of the Far East Schizandra on the CNS. Scientific Papers of 3rd Year Students of the Naval Medical School. 1945;3:24–29
4) Za: Gammerman A.F., Kadaev G.N.: Medicinal Plants. Visshaya schkola; Moskwa, ZSRR: 1975, s. 142–143.
5) Lazarev N.V.: General and specific in action of pharmacological agents. Farmakologiia i Toksikologiia. 1958;21:81–86.
6) Brekhman I.I, Dardymov I.V.: New substances of plant origin which increase nonspecific resistance. Annual Review of Pharmacology 1968;8:419–430.
7) Wiegant F.A., Surinova S., Ytsma E. i in.: Plant adaptogens increase lifespan and stress resistance in C. elegans. Biogerontology. 2009;10:27–42.
8) Wiegant F.A.C., Limandjaja G., de Poot S.A.H. i in.: Plant adaptogens activate cellular adaptive mechanisms by causing mild damage. W: Lukyanova L., Takeda N., Singal P.K. (red.): Adaptation Biology and Medicine: Health Potentials. Vol. 5. Narosa Publishers; New Delhi, India: 2008. s 319–332.
9) Schriner S.E., Avanesian A., Liu Y., Luesch H., Jafari M.: Protection of human cultured cells against oxidative stress by Rhodiola rosea without activation of antioxidant defenses. Free Radical Biology & Medicine 2009;47:577–584.
10) Panossian A., Wikman G.: Evidence-based efficacy of adaptogens in fatigue, and molecular mechanisms related to their stress-protective activity. Current Clinical Pharmacology 2009;4:198–219.
11) Panossian A., Wikman G.: Evidence-based efficacy of adaptogens in fatigue and molecular mechanisms related to their stress-protective activity. W: Bonn K., (red.). International Evidence–Based Complementary Medicine Conference; Armidale, Australia. 13-15. Marca; Armidale, Australia: University of New England; 2009. s. 10.
12) Panossian A., Wikman G.: Effects of Adaptogens on the Central Nervous System and the Molecular Mechanisms Associated with Their Stress–Protective Activity. Pharmaceuticals (Basel). 2010; 3(1): 188–224.
13) Kostyńska M.: Ashwagandha - jak działa i na co pomaga? Portal medonet.pl. Publikacja online 15.10.2018: https://www.medonet.pl/zdrowie,ashwagandha---dzialanie--dawkowanie--przeciwwskazania--skutki-uboczne,artykul,1728248.html. Data dostępu 20.10.20.
14) Cooley K., Szczurko O., Perri D. i in.: Naturopathic care for anxiety: a randomized controlled trial PLoS One. 2009; 4(8): e6628.
15) Biswajit A., Jayram H., Achintya M. i in.: A Standardized Withania Somnifera Extract Significantly Reduces Stress-Related Parameters in Chronically Stressed Humans: A Double-Blind, Randomized, Placebo-Controlled Study. JANA. 2008; 11(1): 51-57.
16) Chandrasekhar K., Kapoor J., Anishetty S.. A Prospective, Randomized Double-Blind, Placebo-Controlled Study of Safety and Efficacy of a High-Concentration Full-Spectrum Extract of Ashwagandha Root in Reducing Stress and Anxiety in Adults. Indian Journal of Psychological Medicine 2010; 34(3): 255-262.
17) Salve J., Pate S., Debnath K., Langade D.. Adaptogenic and Anxiolytic Effects of Ashwagandha Root Extract in Healthy Adults: A Double-blind, Randomized, Placebo-controlled Clinical Study. Cureus 2019; 11(12): e6466.
18) Wankhede S., Langade D., Joshi K. i in.: Examining the effect of Withania somnifera supplementation on muscle strength and recovery: a randomized controlled trial. Journal of the International Society of Sports Nutrition. 2015; 12:.43.
19) Raut A. A., Rege N. N., Tadvi F.M i in.: Exploratory study to evaluate tolerability, safety, and activity of Ashwagandha (Withania somnifera) in healthy volunteers. Journal of Ayurveda Integrated Medicine. 2012; 3(3): 111-114.
20) Ahmad M. K., Mahdi A. A., Shukla i in K. K.: Withania somnifera improves semen quality by regulating reproductive hormone levels and oxidative stress in seminal plasma of infertile males. Fertility and Sterility. 2010; 94(3): 989-96.
21) Soman S., Korah P. K., Jayanarayanan S. i in.: Oxidative Stress Induced NMDA Receptor Alteration Leads to Spatial Memory Deficits in Temporal Lobe Epilepsy: Ameliorative Effects of Withania somnifera and Withanolide A. Neurochemical Research 2010; 37: 1915–1927.
22) Choudhary D., Bhattacharyya S., Bose S.: Efficacy and Safety of Ashwagandha (Withania somnifera (L.) Dunal) Root Extract in Improving Memory and Cognitive Functions. Journal of dietary supplements 2017; 14(6): 599-612.

Bibliografia: 

1) Wylde One: A Fun History of Adaptogens. Portal wylde-one.com. Publikacja online: https://wylde-one.com/pages/a-fun-history-on-adaptogens. Data dostępu 04.11.20.
2) Drake K.V.: On the pharmacology of Schizandra chinensis. Farmakologiia i Toksikologiia 1942;5:32–36.
3) Zhestyanikov V.D.: Some data on the effect of the Far East Schizandra on the CNS. Scientific Papers of 3rd Year Students of the Naval Medical School. 1945;3:24–29
4) Gammerman A.F., Kadaev G.N.: Medicinal Plants. Visshaya schkola; Moskwa, ZSRR: 1975, s. 142–143.
5) Lazarev N.V.: General and specific in action of pharmacological agents. Farmakologiia i Toksikologiia. 1958;21:81–86.
6) Brekhman I.I, Dardymov I.V.: New substances of plant origin which increase nonspecific resistance. Annual Review of Pharmacology 1968;8:419–430.
7) Wiegant F.A., Surinova S., Ytsma E. i in.: Plant adaptogens increase lifespan and stress resistance in C. elegans. Biogerontology. 2009;10:27–42.
8) Wiegant F.A.C., Limandjaja G., de Poot S.A.H. i in.: Plant adaptogens activate cellular adaptive mechanisms by causing mild damage. W: Lukyanova L., Takeda N., Singal P.K. (red.): Adaptation Biology and Medicine: Health Potentials. Vol. 5. Narosa Publishers; New Delhi, India: 2008. s 319–332.
9) Schriner S.E., Avanesian A., Liu Y., Luesch H., Jafari M.: Protection of human cultured cells against oxidative stress by Rhodiola rosea without activation of antioxidant defenses. Free Radical Biology & Medicine 2009;47:577–584.
10) Panossian A., Wikman G.: Evidence-based efficacy of adaptogens in fatigue, and molecular mechanisms related to their stress-protective activity. Current Clinical Pharmacology 2009;4:198–219.
11) Panossian A., Wikman G.: Evidence-based efficacy of adaptogens in fatigue and molecular mechanisms related to their stress-protective activity. W: Bonn K., (red.). International Evidence–Based Complementary Medicine Conference; Armidale, Australia. 13-15. Marca; Armidale, Australia: University of New England; 2009. s. 10.
12) Panossian A., Wikman G.: Effects of Adaptogens on the Central Nervous System and the Molecular Mechanisms Associated with Their Stress–Protective Activity. Pharmaceuticals (Basel). 2010; 3(1): 188–224.
13) Kostyńska M.: Ashwagandha - jak działa i na co pomaga? Portal medonet.pl. Publikacja online 15.10.2018: https://www.medonet.pl/zdrowie,ashwagandha---dzialanie--dawkowanie--przeciwwskazania--skutki-uboczne,artykul,1728248.html. Data dostępu 20.10.20.
14) Cooley K., Szczurko O., Perri D. i in.: Naturopathic care for anxiety: a randomized controlled trial PLoS One. 2009; 4(8): e6628.
15) Biswajit A., Jayram H., Achintya M. i in.: A Standardized Withania Somnifera Extract Significantly Reduces Stress-Related Parameters in Chronically Stressed Humans: A Double-Blind, Randomized, Placebo-Controlled Study. JANA. 2008; 11(1): 51-57.
16) Chandrasekhar K., Kapoor J., Anishetty S.. A Prospective, Randomized Double-Blind, Placebo-Controlled Study of Safety and Efficacy of a High-Concentration Full-Spectrum Extract of Ashwagandha Root in Reducing Stress and Anxiety in Adults. Indian Journal of Psychological Medicine 2010; 34(3): 255-262.
17) Salve J., Pate S., Debnath K., Langade D.. Adaptogenic and Anxiolytic Effects of Ashwagandha Root Extract in Healthy Adults: A Double-blind, Randomized, Placebo-controlled Clinical Study. Cureus 2019; 11(12): e6466.
18) Wankhede S., Langade D., Joshi K. i in.: Examining the effect of Withania somnifera supplementation on muscle strength and recovery: a randomized controlled trial. Journal of the International Society of Sports Nutrition. 2015; 12:.43.
19) Raut A. A., Rege N. N., Tadvi F.M i in.: Exploratory study to evaluate tolerability, safety, and activity of Ashwagandha (Withania somnifera) in healthy volunteers. Journal of Ayurveda Integrated Medicine. 2012; 3(3): 111-114.
20) Ahmad M. K., Mahdi A. A., Shukla i in K. K.: Withania somnifera improves semen quality by regulating reproductive hormone levels and oxidative stress in seminal plasma of infertile males. Fertility and Sterility. 2010; 94(3): 989-96.
21) Soman S., Korah P. K., Jayanarayanan S. i in.: Oxidative Stress Induced NMDA Receptor Alteration Leads to Spatial Memory Deficits in Temporal Lobe Epilepsy: Ameliorative Effects of Withania somnifera and Withanolide A. Neurochemical Research 2010; 37: 1915–1927.
22) Choudhary D., Bhattacharyya S., Bose S.: Efficacy and Safety of Ashwagandha (Withania somnifera (L.) Dunal) Root Extract in Improving Memory and Cognitive Functions. Journal of dietary supplements 2017; 14(6): 599-612.

Gdzie kupić